RME Design Academy®

Geçtiğimiz yüzyıldan bu yana birçok nesne; tasarım tarihinin en çok ilgi gösterilen, kabul gören ve "zamansız" olarak nitelendirilen eserleri arasına girdi. Benim tasarım eğitimi aldığım dönemden bu yana bu nesneler içerisinde Philippe Starck imzalı meyve sıkacağı (1990) , her zaman en çok ilgimi çeken tasarım olmuştur.

 

Tasarımcılık vizyonu hakkında önemli ipuçları veren bu nesneyi Starck; İtalya'da kalamar yerken ve üzerine limon sıkarken bir peçeteye çizmiştir. İlham her an her yerde gelebilir; ancak bu ilhamı endüstriyel bir ikona dönüştürmek gerçekten cesaret isteyen bir iş.

 

Juicy Salif, biyomorfik tasarımı ile 1990’ların başında mutfak gereçlerine hakim olan "form fonksiyonu takip eder" (form follows function) dogmasına atılmış en estetik ve en sert tokattı. O dönemde mutfak gereçleri; hantal, plastik ağırlıklı, beyaz eşya estetiğine hapsolmuş ve sadece işlevine odaklanan "yardımcı makineler" olarak görülüyordu. Starck bu tasarımıyla:

• Dikey, kışkırtıcı ve tezgâhın başköşesinde duran fütüristik bir obje ile mutfak gereçlerini "ev dekorasyonunun" bir parçası haline getirdi.

• Bir objenin sadece fiziksel bir ihtiyacı (limon sıkmak) değil; psikolojik ve sosyal bir ihtiyacı (merak uyandırmak, statü simgesi olmak, sohbet başlatmak) karşılayabileceğini kanıtladı. Tasarımın rasyonel değil, duygusal bir süreç olduğunu sektöre kabul ettirdi.

• Bakıldığında ne olduğu hemen anlaşılamayan, hatta biraz "tehditkar" ve soğuk duran bir endüstriyel form yarattı. Bu, tasarımda provokasyonun bir satış ve marka kimliği stratejisi olabileceğini gösterdi.

 

Juicy Salif, endüstriyel tasarımı "mühendislik odaklı bir iyileştirme süreci" olmaktan çıkarıp "kültürel bir dışavurum" haline getirdi. Bugün mutfaklarımızda gördüğümüz pek çok karakter sahibi ve estetik odaklı küçük ev aletinin (örneğin SMEG’in retro serileri veya Alessi’nin diğer antropolojik tasarımları) yolu, Starck’ın bu üç bacaklı alüminyum "istilası" sayesinde açıldı.

 

Alüminyum Dökümün "Dürüstlüğü"

Bir ürünün "ikonik" olması; genellikle formunun o dönemin üretim teknolojisi ve malzeme sınırlarını zorlamasından ya da en dürüst haliyle yansıtmasından kaynaklanır. Juicy Salif özelinde bu ilişki, tasarımı sadece bir nesne olmaktan çıkarıp bir mühendislik ve sanat sentezine dönüştürür.

 

Ürün; kum döküm (sand casting) veya modern versiyonlarında kalıba döküm (die-casting) yöntemiyle üretilen tek parça (monolitik) alüminyumdur. Alüminyumun hafifliği ve korozyona karşı direnci bilinir; ancak burada asıl önemli olan malzemenin yarattığı bütünlük hissidir. Eğer bu ürün plastik parçaların birleştirilmesiyle yapılsaydı, o fütüristik ve "yabancı" hissi asla veremezdi. Metalin ağırlığı ve soğuk dokusu, ürüne bir "heykel" ciddiyeti katar.

 

Ürünün ince, uzun ve aşağı doğru daralan ayakları, döküm teknolojisi için bir meydan okumadır. Akışkan metalin kalıbın en uç noktalarına kadar pürüzsüzce ulaşması gerekir. Tasarımın ikonik yapısı, bu ince ayakların üzerinde yükselen gövdenin yarattığı görsel dengesizlikte yatar. Kaynaklı veya vidalı bir yapı olsaydı, o organik "kalamar" bütünlüğü bozulurdu. Malzeme, tasarımın o keskin ve "tehlikeli" estetiğini vurgulayan en büyük yardımcıdır.

 

Burada ilginç bir detay var: Alüminyum aslında asidik meyvelerle (limon gibi) uzun süre temas etmemesi gereken bir malzemedir. Bu durum, ürünün "fonksiyonel bir araç" olmaktan çok "kültürel bir obje" olduğu iddiasını güçlendirir. İkonik yapı, malzemenin bu zaafıyla bile beslenir. Kullanıcıya şu mesajı verir: "Ben sıradan bir mutfak aleti değilim; benimle etkileşime girerken dikkatli ve özenli olmalısın."

 

Bir tasarımın ikonikleşmesi için malzemenin sadece formu taşıması yetmez; malzemenin kendisi formun karakterini tanımlamalıdır. Juicy Salif'te alüminyum, sadece bir hammadde değil, tasarımın fütüristik ruhunun fiziksel karşılığıdır.

 

Duygusal Bir Paradoks

Alüminyumun bu soğuk, mesafeli ve heykelimsi duruşu tesadüf değildir; aksine Don Norman’ın "Duygusal Tasarım" teorisinde bahsettiği Görsel (Visceral) düzeydeki ilk etkileşimi yönetir. Henüz meyveye dokunmadan, sadece nesneye bakarak hissettiğimiz o hayranlık ve merak duygusu, malzemenin fiziksel karakteriyle zihnimizde başlattığı bu ilk temasın sonucudur.

 

Ancak bu estetik haz, kullanıcı ürünü gerçekten kullanmaya başladığında yerini ilginç bir paradoksa bırakır. Form semantiğinde meyveyi nasıl sıkacağınızın iletişimsel tarifini güçlü bir şekilde yaparken, fiziksel kullanımda bunun sadece bir algıdan ibaret olduğunu deneyimlemeniz kaçınılmaz olabilir. Ürün, formuyla işlevini yerine getirecekmiş gibi vaatte bulunup kullanımda bunu kısıtlı bırakarak, işlevi aslında "taklit" eder.

 

Fakat Starck bununla ilgili olarak şu meşhur cümleyi kurmuştur: "Bu meyve sıkacağı limon sıkmak için değil, akşam yemeğinde sohbet başlatmak için tasarlandı."

Starck’ın tasarım yaklaşımından çıkarılacak dersler elbette var. Tasarımlar her ne kadar fiziksel nesneler ve fonksiyonel sistemler olsa da esas olan ilk temas anında yansıttıkları algıdır. Bu meyve sıkacağı, "Ben meyve sıkabileceğin bir şey olabilirim ama olmayadabilirim" ikilemini, ikonik tasarım dilinden yükselen bir merak duygusu ile yaratır.

 

Sonuç: Duygu Bir Fonksiyon mudur?

Peki bir objenin sadece mekanik bir görevi yerine getirmesi mi gerekir, yoksa kullanıcıda bir duygu (merak, hayranlık, tartışma) uyandırması da bir "fonksiyon" mudur?

 

Don Norman’a göre tasarımın üç düzeyi vardır: Görsel (Visceral), Davranışsal (Behavioral) ve Yansıtıcı (Reflective). Juicy Salif örneğinde Davranışsal düzeyde (limon sıkma işlemi) ürün zayıf olabilir. Ancak Yansıtıcı düzeyde (statü, estetik haz, entelektüel tatmin) o kadar güçlüdür ki, kullanıcı onun mekanik eksikliğini görmezden gelir. Eğer bir obje kullanıcıda gülümseme veya bir sahiplik gururu uyandırıyorsa, o obje "psikolojik bir problemi" çözüyor demektir.

• Fonksiyonel Tasarım: Sizi işinizi yapmaya odaklar (Ütü yapmak, delik delmek).

• Provokatif Tasarım: Sizi düşünmeye ve nesnenin kendisini fark etmeye zorlar.

 

Endüstriyel tasarımda fonksiyonu sadece "bir girdiyi bir çıktıya dönüştürmek" olarak tanımlarsak, tasarımcıyı bir operatöre indirgeriz. Oysa gerçek tasarım, kullanıcının zihninde bir kıvılcım çakan, onu durup düşündüren ve nesneyle kurduğu bağı derinleştiren bir deneyim inşa etmektir. Juicy Salif, mekanik verimliliğin ötesinde "merak ve tartışma" fonksiyonlarını ustalıkla yerine getirdiği için 30 yıldır eskimeyen bir klasiktir. Tasarımın tek görevi hayatı kolaylaştırmak değil, onu daha ilgi çekici kılmaktır.

 

Sizce Türkiye'deki üretim ve tasarım kültüründe "duygusal fonksiyon" hak ettiği değeri görüyor mu, yoksa hala sadece "işe yaramasına" mı odaklanıyoruz?